Sygnały FAS /FASD
Objawy FAS/FASD u dziecka mogą pojawiać się w różnym okresie i z różnym nasileniem. Sytuacja ta jest zależna od czasu zadziałania niekorzystnego czynnika, jakim jest alkohol. FAS oznacza grupę objawów, które występując razem i ujawniają się w trakcie pierwszych lat życia dziecka. Najczęściej objawy u dziecka widoczne są w bardzo wczesnym okresie rozwoju i mogą nasilać się i uwidaczniać w kolejnych latach życia dziecka.
Wczesnym objawem u dziecka jest już zahamowany wzrost w trakcie życia płodowego (hipotrofia wewnątrzmaciczna), a następnie niska masa urodzeniowa i niższa wysokość ciała.
Przy rozpoznaniu FASD bierze się pod uwagę jeden bądź więcej niż jeden czynnik z następujących:
• urodzeniowa masa ciała <10. centyla dla wieku płodowego,
• wysokość ciała i/lub masa ciała w momencie ustalania rozpoznania <3. centyla,
• wysokość ciała i/lub masa ciała w jakimkolwiek momencie życia <3. centyla.
Na bardzo wczesnym etapie u niemowląt i małych dzieci można zaobserwować następujące sygnały, które powinny być podstawą do podjęcia działań diagnostycznych:
• niska masa ciała,
• niski wzrost,
• mały rozmiar głowy,
• trudności ze snem,
• trudności z ssaniem (z butelki i z piersi),
• zbyt mała ilość zjadanego pokarmu na porcję i na dobę,
• nadwrażliwość w obrębie jamy ustnej, ulewanie, krztuszenie się,
• wygórowany odruch wymiotny,
• problemy ze wzrokiem i słuchem.
Do cech fizycznych u dzieci z FAS zalicza się także charakterystyczne rysy twarzy: małe oczy, wyjątkowa cienka górna warga, krótki zadarty nos i gładka powierzchnia skóry między nosem a górną wargą, słabo rozwinięta żuchwa, duże lub zdeformowane uszy, krótka szyja. Ponadto obserwuje się u dzieci deformacje stawów, kończyn i palców, a także uszkodzenie narządów wewnętrznych.
U dzieci z FAS/FASD w kolejnych latach życia obserwuje się obok cech fizycznych trudności w rozwoju poznawczym i emocjonalno-społecznym. Są to:
• trudności w procesach uczenia się, dysleksja, dysgrafia, dysortografia, dyskalkulia,
• nieprawidłowości w rozwoju mowy (opóźnienie rozwoju mowy, trudności w zakresie rozwoju artykulacji),
• trudności w orientacji przestrzennej i orientacji w czasie,
• problemy z koncentracją,
• trudności z pamięcią,
• nadpobudliwość,
• impulsywność, trudności w samokontroli,
• nadwrażliwość lub niedowrażliwość na dźwięki, dotyk, światło,
• trudności w zakresie rozwoju myślenia, szczególnie abstrakcyjnego,
• zaburzenia myślenia przyczynowo-skutkowego,
• obniżenie możliwości intelektualnych, możliwości intelektualne poniżej przeciętnej, czasami także niepełnosprawność intelektualna w stopniu lekkim, rzadziej umiarkowana,
• trudności emocjonalne, adaptacyjne,
• zaburzenia przywiązania,
• trudności z przetwarzaniem bodźców,
• trudności w rozumieniu zasad społecznych,
• trudności w przewidywaniu konsekwencji własnych zachowań,
• problemy z budowaniem relacji rówieśniczych,
• zaburzenia emocjonalne, pojawianie się skrajnych emocji, labilność emocjonalna.
W późniejszym okresie – w okresie szkolnym, nastoletnim konsekwencje trudności w rozwoju mogą powodować wtórne objawy, takie jak:
• wchodzenie w zachowania trudne, ryzykowane,
• skłonność do uzależnień,
• choroby psychiczne: depresja,
• samookaleczenia,
• przerywanie edukacji,
• wycofywanie się z kontaktów społecznych.
Obserwując niepokojące objawy u dziecka zawsze wskazana jest konsultacja u specjalistów. Wczesna diagnoza i podjęcie kompleksowych oddziaływań terapeutycznych daje szanse na poprawę funkcjonowania dziecka, a co za tym idzie na jego lepsze przygotowanie do samodzielnego życia.
Poniżej znajdą się kryteria diagnostyczne FAS wg ICD-10
Kryteria diagnostyczne FAS wg ICD-10
Do kryteriów rozpoznania FAS konieczna jest obecność wszystkich cech (A, B, C i D) (według kryteriów ICD-10, Q86.0):
A) Charakterystyczny wzór cech twarzy:
• krótkie szpary powiekowe oraz
• wąska górna warga oraz
• płaska rynienka podnosowa
B) Prenatalny i/lub postnatalny niedobór wzrostu/masy ciała:
• długość/wysokość i/lub masa ciała <3. centyla i/lub
• urodzeniowa masa ciała <10. centyla
C) Zaburzenia neurorozwojowe:
• deficyty w zakresie ≥3 obszarów poznawczych, a w przypadku stwierdzenia objawów neurologicznych – w zakresie ≥2 obszarów poznawczych oraz
• nieprawidłowości w zakresie ≥3 obszarów ze sfery emocjonalno‐społecznej, zaburzeń adaptacyjnych lub objawów psychopatologicznych oraz
• znaczący wpływ ww. nieprawidłowości na codzienne życiowe czynności i funkcjonowanie szkolne, przedszkolne lub zawodowe.
D) Potwierdzona lub niepotwierdzona ekspozycja na alkohol w okresie prenatalnym:
• ≥8 standardowych porcji alkoholu w tygodniu przez ≥2 tygodnie ciąży lub
• ≥2 epizody wypicia przy jednej okazji ≥4 porcji alkoholu lub
• dokumentacja medyczna, sądowa lub opieki społecznej potwierdzająca duże stężenie alkoholu we krwi, terapię alkoholową, inne społeczne, prawne lub zdrowotne problemy związane z piciem alkoholu w czasie ciąży
Literatura:
Banach M., Matejek J. (2016), „W trosce o zdrowie dziecka i twoje” Płodowy Zespół Alkoholowy (FAS) – kompendium wiedzy, Kraków: Wydawnictwo „Scriptum”
Horecka-Lewitowicz A. Lewitowicz P., Adamczyk-Gruszka O., Skawiński D., Szpringer M. (2013), Objawy, przebieg i postępowanie w alkoholowym zespole płodowym, Studia Medyczne, 29 (2): 195–198.
Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10
Rozpoznawanie spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych Zalecenia opracowane przez interdyscyplinarny zespół polskich ekspertów, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Medycyna Praktyczna – Pediatria – Wydanie specjalne 1/2020
Strategies for Infants and Toddlers with an Fetal Alcohol Spectrum Disorders (FASD) Rev. 7/13.
Zapobieganie Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych (FASD). Wczesne rozpoznanie ryzyka i krótka interwencja lekarska, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, 2018.
